Nusrat Rahmat

Sanatoriyada

hikoya


 

T

urkiston tizma togʻlariga tutash Obigarm qishlogʻidan ikki chaqirimcha balandlikdagi oromgohga baho beradigan boʻlsak, uning moʻ‘jazligi, oddiy, hatto joʻnligini tan olishimiz kerak boʻladi. Boshqa shahar, yurtlardagi dam olish uylari, kurort, sanatoriyalarda boʻlganlar bu yerga kelib, burunlarini jiyirishlari hech gap emas.

Odam boʻyichalik devor kalladay-kalladay keladigan toshlardan loysiz, tsementsiz tiklangan va omonatday, hademay qulab tushadiganday taassurot qoldiradi. Darvoza xivichdan yasalgan, aniqrogʻi, uning ichki qismi savatday qilib toʻqilgan. Atrofi tut xivichidan doiralar, oʻrtada qahvarang novdadan (ehtimol, gilos yoki olxoʻrinikidir) yurakning beoʻxshov shakli aks ettirilgan. Bu kimlar uchundir qadimiy hunarmandchilikni yodga solsa, boshqa birovlar uchun borib turgan odmilik yoki nochorlik boʻlib tuyulishi tabiiy.

Xonalar ham pastak, tartibsiz. Yozlik ayvonlarning tomlari, devorlari boʻyradan.

Ammo bu yerlarning tabiatiga tan bermay ilojingiz yoʻq. Yonboshda issiq buloqdan chiqayotgan bugʻ koʻp hollarda doimiy tumanga oʻxshab turadi va ertalab, kechqurunlari quyuqlashadi. Yuqorida archalar; har-er, har-erda qor parchasi koʻzga tashlanadi. Garchand darvoza tepasiga: «Obigarm» oromgohi», deb yozilgan boʻlsa ham, koʻpchilik «Shomilning sanatoriyasi», deb ataydi bu maskanni.

Bundan bir necha yillar muqaddam erkin kurash boʻyicha Osiyo chempionatining mutlaq gʻolibi boʻlgan va jahon birinchiligiga oʻtkaziladigan musobaqaga tayyorgarlik koʻrayotgan Shomil polvon…

Shu oʻrinda unga andak ta’rif bermasak, koʻnglimiz toʻlmay qoladiganga oʻxshaydi.

Bu atroflarda uni Tayson ham deyishadi. Azimjussaligi, gavdasining beoʻxshovligi keng oʻmrovlari, boʻrtib turgan muskullari kurash tushadigan polvondan koʻra, ogʻir vaznli bokschini koʻproq yodga soladi. Faqat gavdasi boʻlsa mayli-ya, muomala ham dagʻalroq: iltifotsiz, tavozesiz. Biz esa oddiy haqiqatni ham yaltiroq qogʻozga oʻrab berishlariga koʻnikib qolganmiz. Shomil polvonning millati - chechen, ammo bu haqda gapirishni xushlamaydi, «Oʻzbekiston fuqarosiman» deb qoʻyaqoladi; oʻzbekchani yoyib, sekin-sekin, ruscha iboralarni aralashtirib gapiradi.

Xullas, kunlardan birida Shomil shu qishloqlik Arabboy amakinikiga mehmon boʻlib keladi. Buning boisi shundaki, amaki uning otasi (marhum) bilan Afgʻonistonda xizmat qilgan ekan. Shomil chempion boʻlganda, amaki uni izlab borgan, toʻn kiygizib, otasi bilan tushgan suratlarni koʻrsatgan va qaytishida qishlogʻiga taklif qilgan, albatta. Bu yerda pahlavonni yaxshi kutib olishadi, qoʻy soʻyishadi, toʻnlar kiygizishadi.

Ertasi u togʻ sayriga chiqib, yonbagʻirdagi issiq buloqni koʻrib qoladi. Qarasa, atrofda talay dardmanlar qoʻl, oyoqlarini suvga solib oʻtirishibdi choʻmilishayabdi. Buloq suvi tarkibi oʻrganilgani, u Kavkazdagi Narzan suvidan boy ekanligini gapirishadi mezbonlar.

Shundan keyin Shomil hamma ishini yigʻishtirib qoʻyib, (sport mutasaddilari, trenerlari diltang boʻlib, undan qanchalik ranjishganini aytmay qoʻyaqolaylik) shu yerda xususiy sanatoriya qurishga kirishadi. Qishloqdagilar ham chetda turmaydilar: birinchi yili buldozer topib, yoʻl, maydoncha ochiladi, simyogʻochlar oʻrnatiladi. Ikkinchi yili qurilish boshlanadi. Polvon eski «Moskvich»i bilan tsement, gʻisht tashiydi, ustalar bilan bab-baravar beton qoradi. Bu mashaqqatlar haqida gapirib oʻtirish, ehtimol ortiqchadir - qurilishdan andak xabardor odam barini his etaoladi. Buning ustiga, qiyalikda bino tiklash chandon mashaqqatligini tasavvur qilish qiyin emas. Oʻsha yil toʻrtta xona tiklanib, suvoqdan chiqariladi, boʻyaladi, krovatlar qoʻyiladi; vannaxona, muolaja kabineti tayyor boʻladi. Ammo sanatoriyani roʻyxatdan oʻtkazish oson kechmaydi: birinchi bor kelgan komissiya ozmas-koʻpmas - oʻttiz ikkita kamchilik topadi. Garchand qarzga botib qolgan boʻlsa hamki, Shomilning ruhi tushmaydi - komissiya xulosalariga qoʻshiladi.

Kechqurun Arabboy amakinikida hisob-kitob qilib koʻrishsa, tagʻin falon million soʻm kerak ekan.
— Oʻttiz ikki tishning oʻttiz ikki ishi bor,- deydi amaki haligi xulosalarni nazarda tutibmi yoki ayolmandligidan zorlanibmi,- yordam beray desam, oʻzim ham kamxarjroqman. Ammo bir-ikkita qoʻy-echkilarni sotib, atrofini oʻrab qoʻymasam boʻlmas. Bitta xonacha qurib, oʻsha yoqqa borib yotaman: har xil odamlar bor, mol-pol deganday….
— Komissiya talabnomasi shundan boshlangan,- deydi Shomil,- men ham «Moskvich»ni sotaman - quvur olamiz - vannaning chiqindi suvi qayta daryoga tushmasligi kerak ekan.

Ertasi Arabboy amaki Shomilni qoʻshni qishloqqa toʻyga taklif qilib qoladi.
— Koʻpkarisi bor - tomosha qilasan,- deydi, boyaqishning koʻnglini koʻtarish ilinjida.

Borishsa, koʻpkarimas - kurash ekan. Bular ham, koʻp qatori bir chekkada tomosha qilib oʻtirishadi. Oxirida bir moʻylov kurash boʻyicha viloyat chempionini ergashtirib chiqadi. Hakam oʻrtaga tana qoʻyilganini e’lon qiladi. Polvonni ikki bor aylantirishsa ham, da’vogar topilmaydi.
— Mana, bir ot qoʻyildi,- deydi hakamlik qiluvchi. Shomil shunda amakini noʻqiydi.
— Meni yetaklab chiqing, uni yiqitaman - otni sotib, devorni tiklaysiz!

Arabboy amaki andak ikkilanib, xavotir tortib turadi.
— Kurashdan ketganingga ancha boʻlgan, tagʻin yiqilib…
— Xotirjam boʻling,- deydi,- meni yiqitish oson emas!
— Oxirgi marta soʻrayapman, da’vogar bormi?- ovozini koʻtaradi davraboshi.
— Bor! Mana, bizning obigarmlik polvonimiz kuchini sinab koʻrmoqchi,- deydi, Shomilni ergashtirib chiqqan amaki ovozi qaltirab.

Davrada gʻala-gʻovur boshlanadi. Polvonlarni yuzma-yuz qilganda, kutilmagan hol roʻy beradi: haligi chempion Shomilni tanib qoladimi yoki haybat-u vajohatidan choʻchiydimi, haytovur, qoʻl koʻtarib qoʻyaqoladi.

Ot oʻsha yerning oʻzidayoq sotiladi. Arabboy amaki devor, darvoza, qorovulxonani shuning hisobiga tiklaydi. Bu orada Shomilning oʻzi Kavkaz, Tojikiston tomonlarga borib, kurash tushadi, topganini amakiga joʻnatadi. Xullas, toʻrt yil deganda, sanatoriya roʻyxatdan oʻtkazilib, ishga tushadi.

Dastlabki yillari keladigan kishilarning unchalik tayini boʻlmagan, deyishadi. Hozir bu yerga joylashish - anchayin muammo. Yoʻllanma topolmagan talay dardmanlar qishloqda ijarada turishadi; kunduzi kelib davolanishadi.

Oshxonaga kirganlarning dimogʻiga togʻrayhon ( bu yerdagilar kiyik oʻti, deb atashadi) hidi gup etib urildi. Bu giyohni gʻaramlab qoʻyishlarini; choyga, ovqatga solish taomilga aylanganini koʻpchilik bilmasdi.
— Yangi kelganlar, mana bu yerga oʻtiringlar,- dedi oshxona mudiri, olti kishilik stolga imlab.

Qimmatbaho xalatining belini zichlab bogʻlagan, sochini hafsala bilan taragan, oʻttiz yoshlardagi xushbichim, koʻrinishidan ancha ziyoli kishi, boʻy-basti, raftori oʻziga munosib yoshgina juvon bilan toʻrdan joy olishdi. Atrofdagilarga xayrixohlik, moyillik chehralarida manaman, deb turar, ikkovlaridan ham dilni entiktiruvchi xushbuy hid taralardi; ayolning yengilgina pardozi ham, tabassumi ham me’yorida edi.

Xullas, munosib juftlik!

Ulardan keyin sakson yoshning nari-berisidagi muysafid, oʻsmir nabirasi bilan joylashishdi. Toʻrtinchi boʻlib, boshiga oq doʻppi, egniga yaktak kiygan, boʻliq moshguruch soqoli oʻziga yarashiq, xudojoʻyligi bilinib turgan otaxon va oxirida ellik yoshlardagi oʻrtaboʻy, qorni katta, semiz, koʻrinishidan jiddiy, sinchkov kishi joy olishdi.

Ular bir-birlari bilan yengilgina salomlashib qoʻyishdi, garchand notanish boʻlishsada, iltifot va ehtiromlarini darigʻ tutishmadi.

Aslida odamlar dam olish uylari, oromgoh, kurortlarda xushsuxan, hazilga moyil, hatto soʻzamol boʻlishadi. Ammo shunga qaramay, sinalmagan otning sirtidan oʻtma, deganday, bular oʻzlarini tanishtirishni keyinga qoldirishdi.

Mayli, bu kemtikni oʻzimiz toʻldirib qoʻyaqolamiz.

Birinchi boʻlib tilga olganimiz - silliq, sipo kishi - gazeta muharriri - Bobodoʻstov. Uning ma’naviyat, ma’rifatni targʻib etuvchi gazetasi oʻziga xos mavqega ega. Unga «munosib ayol» deb ta’riflaganimiz - shoira - Hurriyat; yupqaroq boʻlsa ham kitobchalari chiqqan. «Hurriyat» uning nomimi, taxallusimi - soʻrash nooʻngʻay va buning ahamiyati yoʻq hisobi.

Otaxon professor - Otabek Otaqoʻzievich. U kishi oʻttiz yil davomida universitetda entomologiya fanidan lektsiya oʻqigan, umurtqasiz jonivorlar kafedrasiga mudirlik qilgan. Hasharotlar haqida gap ketsa, zavq-shavqqa toʻlib, ehtiros bilan soʻzlashni xush koʻradi. Zarafshon vodiysi hasharotlarini oʻrgangan, sistematikasini tuzgan; bir necha oliy oʻquv yurtlarining faxriy professori. Domlani bu yerga uch yildan beri uyqusizlik dardi yetaklab keladi.

Oʻzini Hoji amak deb tanishtirgan buxorolik otaxon anchayin keksa koʻrinsada, aslida domladan yosh. Nasihatomoʻz gapirish, qiroat qilish, mumtoz she’rlardan satrlar oʻqishni xush koʻradi.

Qorni katta, semiz, deganimiz esa – tuman militsiya boʻlimi boshligʻi, podpolkovnik Azlarov. Kasb-kori taqozosi boʻlsa kerak, dangal gapirish, jilla maqtanish, gohida soʻkinib yuborish odatlari bor.

Ular stol atrofidan joy olgach, Otabek Otaqoʻzievich xushsuxanlik bilan, mazkur sanatoriyaga avval ham kelganini yodga soldi va:
— Bu yerda hamma oʻziga-oʻzi xizmat koʻrsatadi,- deb ogohlantirgan boʻldi.

Garchand kutilmagan hol boʻlsa-da, bundan ranjishmadi - har kim oʻziga tegishli ne’matni olib keldi.
— Keyin idish, tovoqlarni obborib qoʻyish ham oʻzimizning boʻynimizda,- bunga goʻyo oʻzi aybdorday, hijolatomuz qoʻshib qoʻydi domla.
— Ishqilib, yuvib ham bermaymizmi?- hazil aralash soʻradi Bobodoʻstov, kunjkovlik, iddao ohangida.

Javoban davradagilar kulib koʻyaqolishdi. Shu bilan oradagi begonasirash pardasi koʻtarilganday boʻldi, ular eski tanishlardek gapga kirishib ketdilar.
— Bularda shtatlar oz,- yangi tanishlarning koʻnglini ilitishga harakat qilardi professor,- Shomil ham xoʻjayin, ham ma’mur; shunga qaramay, gohida massaj qiladi. Arabboy amaki degan qorovul bor; xoʻjalik mudiri ham - oʻzi.

Tushlik tugashi bilan idishlarni joyiga eltib qoʻyishdi, buxorolik otaxon peshin namoziga shoshildi, qolganlar mamnun kayfiyatda hovliga chiqishdi. Shoira bu yerdagi yovvoyi tabiatdan: shaffof havo, notanish ammo dilkash hidlar, ohanglardan hayrat, hayajonini yashirolmas; toʻlib-toshib she’r oʻqigisi kelar, ammo buning uchun andak vaqt borligini his etib, oʻzini tiyardi.
— Qizim olti oy oldin ariza berib qoʻyadi,- soddadillik bilan davom etardi Otabek Otaqoʻzievich,- faqat shu yerga kelsam, darddan forigʻ boʻlaman. Buning xoʻjayini kurash boʻyicha jahon chempioni boʻlgan.( Aslida Osiyo chempioni boʻlganligini eslatgan edik va bu chalkashlik uchun muysafidni ayblashning hojati yoʻqdir.) Oʻzbekiston bayrogʻini boshiga koʻtarib turganini televizordap koʻrganman. Quvonib, koʻzidan yosh chiqib ketgandi, lekin oʻshanda ham qovogʻini ochmagandi…

Keyin Shomilni sifatlashda davom etdi: garchand andak qoʻrs boʻlsa hamki, bagʻrikengligi, odamgarchiligiga urgʻu berdi, shu kimsasiz qiyaliklarni obod qilishi tafsilotlarini eslatdi.
— Toʻgʻri qilgan,- qoʻshildi podpolkovnik Azlarov,- chempionlikdan nima naf? Bir-ikki yilda undan zoʻri chiqib, yiqitadi-yu, bari tugaydi. Bu yerda pul bor! Shuni his etgan u.
— Polvon iymonli, yaxshi odam: pulga oʻch emas,- e’tiroz bildirmoqchi boʻldi professor.
— Uni yomon deyayotganim yoʻq, aqli joyida ekanki, shu ishga qoʻl uribdidi. Pul jamiyatni harakatga keltiruvchi lokomativ, saodat sarchashmasi, ozodlik qanoti ekanligini vaqtida tushunganlarning sadagʻasi ketsang arziydi. Eng muhimi, bu yerdan topiladigan pul ona sutidan halol! «Bugun Oʻzbekistonda kim yaxshi yashaydi?» deb soʻrasa, «Ana shunaqa ishbilarmonlarni koʻrsatardim va «haloli boʻlsin!», derdim.

Militsiya sardorining pul haqidagi falsafasi muharrirga ma’qul tushmadi. Odob bilan e’tiroz bildirmoqchi boʻldi.
— Jamiyatni harakatga keltiruvchi, insonni saodatmand qiladigan boshqa kuchlar ham bordir,- dedi, negadir podpolkovnikning koʻziga emas, qorniga qarab.

Suhbatdoshi esa uning nigohlaridan «Sen pulning quliga oʻxshaysan, maishatparastlikdan choʻchqaday semirib ketgansan», degan fikrni uqib oldi. Yotigʻi bilan izoh berdi.
— Tugʻishgan ukam shu yerdan oʻn besh kiloga oriqlab ketdi. Shuning uchun keldim. Mening semizligimni maishatdan deb uylashadi. Aslida bu - irsiyatdan. Rahmatli onam shunaqa… toʻla edilar. Ellikka kirmay, olamdan oʻtdilar - yuraklarini yogʻ bosdi. Gohida ikki kunlab och yuraman: qon bosimim tushib ketadi, ammo jillagina oriqlasamchi...Quruq non bilan roʻzguzaronlik qilsam ham, vaznim oshib ketaveradi. Endi pul masalasiga keladigan boʻlsak, ma’naviyatimiz arboblari «Pul harom» deb, ongimizni zaharlab qoʻyishgandi. Lekin oʻshanda ham pulni koʻrishsa, koʻplari oʻzlarini tomdan tashlashardi. Pul - non, shodlik, ozodlik boʻlsa, nimasi harom?
— Agar hamma gap pulda boʻlsa, uning stanogini ishga tushirib, olamni jannatga aylantirish mumkin boʻlardi,- dedi Bobodoʻstov. - Eng ogʻir zanjir - oltin zanjir, degan gap bor. Bir zamonlar jadid bobolarimiz mustaqillikning, farovonlikning kalidi ma’rifat va ma’naviyat, deb bildilar, qon kechib kurashdilar. Aslida yangicha axloqiy tushunchalarni shakllantiradigan kuch ham - ma’rifat va ma’naviyat boʻlsa kerak.
— Oʻsha ikki omilni taraqqiy ettirish uchun ham pul kerak,- betakalluf davom ettirdi podpolkovnik. - Insoniyat ming yillar davomida axloq qoidalarini yaratdi, shakllantirdi; endi yangi axloq yaratishning oʻzi - axloqsizlik.

Joʻyali gaplarga, qizgʻin mubohazaga diqqat bilan quloq solib oʻtirgan domla batamom boshqacha fikrda edi. Otabek Otaqoʻzievich jamiyatning yetakchi kuchi, insoniyatni saodatmand qiladigan omil - fan, deb hisoblar, bu boradagi oqsoqlikdan xunob boʻlardi. Ayniqsa, biologiya sohasida qadimgi yunonlar darajasidan koʻtarilmaganmiz, deb hisoblardi. U entomologiya fanidan lektsiya oʻqiganda, olti oyoqli mitti jonivorlar haqida afsona-yu, haqiqatlarni ehtiros bilan gapirganda, insoniyat hasharotlardan meditsina, veterinariya, oʻsimliklarni himoya qilish, maishiy sohalarda foydalanmayotganini jonsoʻzlik bilan sanaganda, talabalarning biri qoʻyib, ikkinchisi savol berishi koʻz oʻngiga keldi. Shu xususda andak gapirmoqchi boʻldi-yu, fikridan qaytdi: «Busiz ham koʻp gapirdim, xayolidan oʻtkazdi u, serjagʻ chol ekan, deb oʻylashmasin». Buning ustiga qizining: «Sinalmagan odamlar bilan kamroq gaplashing, zinhor va zinhor bahslashmang - qon bosimingiz oshib ketmasin», deb tayinlagani yodiga tushdi. Lekin shoira oʻz fikrini aytmay qolmadi: u insoniyatni saodatmand qiladigan ilohiy kuch - she’riyat ekanligini ta’kidlab, Alisher Navoiy, Hofiz, Lermontov singari buyuklarning ruhlarini bezovta qildi.

Kechki ovqatdan keyin davraga Hoji amak ham qoʻshildi. Ungacha esa Bobodoʻstov yangi sheriklarga gazetasining bir necha sonlarini tarqatgan, shoira «Iffat» deb nomlangan she’riy kitobchasiga dastxat yozib bergandi. Undagi: «Siz otamga oʻxshar ekansiz» degan ta’rif, ijod ahlini ilohiy qudrat deb hisoblaydigan professorni juda quvontirdi.
— Siz ham qizimga oʻxsharkansiz,- dedi javoban,- unga Pokiza deb nom qoʻyganman. Shukurki, nomiga munosib boʻldi. U - mening farishtam! Xoʻjayiningiz ham kuyovimni eslatdi. Ikkovlaringni birinchi koʻrishimda asal oyini oʻtkazayotgan yosh kelin-kuyovlar yodimga tushdi.
— Kelin-kuyovmiz, asal oyini oʻtkazgani kelganmiz,- yasama kulgi qildi shoira. Qadimiy shoirlar buni, «shakarmoh» deyishgan.

Keyin davradagilar yoshliklarini eslashdi - kuyov boʻlgan shirin damlar, birinchi farzand yodga olindi. Qizlar haqida gap ketganda, Hoji amak davom ettirdi:
— Televizorda surxandaryolik bir qiz ashula aytadigan boʻlgan.

«Sizdan duo tilagan, qizingizman, otajon», deb xonish qiladi. Aslida ota duosini olgan farzand, u dunyo-yu bu dunyo kam boʻlmaydi.

Otaxon shundan keyin Ibrohim Ahtam va Malikai Xubon haqida batafsilroq hikoya qilgani sabab, boshqalarga gap navbati tegmay qoldi.

Ertasi farzandlarini qoʻmsab qolishdi, shekilli, soʻzamollik bilan bolalari, nabiralari haqida gapirishdi. Otabek Otaqoʻzievich ham jim turolmadi.
-Xudo menga bir qiz, bir oʻgʻil berdi. Oʻgʻil harbiy boʻlib ketdi, Moskvada uylanib, oʻsha yoqda qoldi.
— Nachora, non-u namak,- aralashdi Hoji amak, xushmulozamatlik bilan. - Nasibasi oʻsha tomonlarga sochilgan ekan, qoʻying, terib yesin.
-Qizim har kuni ishga borishda ham, qaytishda ham mendan xabar oladi. Xotinim oʻlgandan keyin endi men ham yasholmayman, degandim. Chunki rahmatli meni erkalatib qoʻygan ekan: hatto choyimni tuzukroq damlab icholmasligim ayon boʻlib qoldi. Qizim kirlarimni beminnat yuvadi, ovqatimni tayyorlab beradi. Shu yerga yoʻllanma topib, mana bu oʻgʻlini ham qoʻshib yubordi, - dedi, oʻsmir tomon ishora qilib.
– Ayol dunyoni tebratadi, deganlari shuda, - ma’qulladi shoira.

Undan keyin dardmandliklari va shu bois chekayotgan aziyatlarini ham yashirishmadi. Podpolkovnik semizlikni la’natladi.
— Bir yaramas, ekstrasensga ishonib, boshqa kasallik orttirib olganman. U dori deb, bir xil gijja tuxumini pullarkan. Haligi tekinxoʻrlar oshqozoningda koʻpayib, yutganingni oʻzlashtiraverarkan. Koʻp ovqat yeydigan boʻldim, ammo oriqlab ham ketdim. Chunki ochofat zararkunandalar qonimni ham zaharlagan ekan. Sillam qurib, bemador boʻlib qoldim. Oʻlishimga bir bahya qolganda, shifoxonaga yotqizishdi. Tuzalganimdan keyin haligi hamshiragʻarni tutib, onasini koʻziga koʻrsatdim!
— Volidam qon bosimidan ketdilar,- davom etdi professor, naq mening yoshimda edilar. Bir opam ham shunday boʻldi. Oʻzim uyqusizlikdan aziyat chekaman. Uyqu uchdimi - xar xil bemanikliklarni uylayman-u, bosim ikki yuzga chiqib ketadi. Gohida tuni bilan toʻlgʻanib chiqaman, zerikkanimdan deng, bir necha minglargacha sanayman - foyda boʻlmaydi. Ne-ne dorilarni tavsiya etishmadi - naf koʻrmadim. Faqat shu yerga kelsam, ona qornida yotganday mazza qilib uxlaydigan boʻlaman. Sharoitlari uncha zoʻr emas, ammo…

«Kelin-kuyov» kasallikdan shikoyat qilmaganlariga qarab, shunchalik dam olgani kelishganini fahmlash qiyin emasdi. Hoji amak ham, negadir bu haqda gapirgisi kelmadi.
— Bularning yoʻlak devoriga ilib qoʻyilgan «Ichki tartib-qoidalar»ini oʻqidim,- dedi, boyadan beri suhbatdoshlarini diqqat bilan tinglayotgan Bobodoʻstov. «Oromgoh hududida spirtli ichimliklar ichish, tamaki chekish qat’iyan man etiladi, axloqqa zid harakatlarga yoʻl qoʻyganlar chetlashtiriladi» deb yozishibdi. Oʻzim ichmayman, chekmayman, axloq kodekslarini hurmat qilaman-u, ammo, bunday deb yozish «Inson huquqlari deklaratsiyasi»ga, qonunlarimizga zid.
— Bultur kelganimda bir ishbilarmon boyvachchani chiqarib haydashdi,- dedi javoban Otabek Otaqoʻzievich,- har kun maishat, araqxoʻrlik… Dagʻdagʻa qilmoqchi boʻlgandi, Shomilning vajohatidan choʻchib, jomadonini koʻtardi.

Keyin birgalashib, oʻsha boyvachchani qoralashdi, inson har qanday vaziyatda ham odobli boʻlishi zarurligiga urgʻu berishdi.
— Jomiy hazratlari: «Odob boshingdagi ilohiy tojdir, uni kiyib istagan joyingga borishing mumkin» deydilar, davom ettirdi Hoji amak.

Atrofdagilar unga ehtirom ila quloq tutishayotganligiga ishonch hosil qilgach, Qur’oni Karimdan arabchalab oyat oʻqidi va tarjima qildi. - «Ya’ni ular – beodoblar - Allohni, iymonli kishilarni aldamoqchi boʻladilar va oʻzlari sezmagan holda, faqat oʻzlarini aldaydilar.»

Pastlikka qaralganda, qishloq tomlaridagi shiferlar, yakkam-dukkam oq tunukalar sarhadsizday boʻlib koʻrinar, mashinalar oʻyinchoqlarni eslatardi. Muharrir allaqanday nemis faylasufining: «Sizlar yuqoriga qaraysizlar, men esa pastga, chunki balandga chiqib olganman», deganini esladi; uni aytib, mazmunini sharhlamoqchi boʻlayotganda, Hoji amak domlaning tortinchoq nabirasini gapga tutib qoldi.
— Boʻtalogim, nechanchida oʻqiysan?

Kutilmagan savoldan oʻsmir xijolat chekib kollejda oʻqishini aytdi.
— Oʻqi, chirogʻim oʻqi! Oʻqisang, hamma joyidan turib, ta’zim qiladigan katta odam boʻlasan. Hadisi shariflarda oʻqimagan odam botqoqqa botgan benavoga taqqoslanadi. Keyin, odatdagidek, she’r oʻqidi:

Jahon bastu kushodi - ilm birla,
Nadir dilning murodi - ilm birla!
oʻngullarning sururi, ilmdandur,
Koʻrar koʻzlarning nuri ilmdandur!

Nabirasini tagʻin savolga tutishi va u mulzam boʻlishidan xavotirga tushgan domla Hoji amakka yuzlandi.
— Taqsir, oʻzlari nima kasal boʻlganlar?

Xoji amak andak nooʻngʻay holatga tushdi, professorga yaqinlashib, uning qulogʻiga:
— Peshobni tutolmayman!- deb pichirladi va tagʻin orqaga tisarilib, avvalgi ohangda davom ettirdi: - Makkatulloga borganda, sovuq suv ichib qoʻydik. Bir sherigimiz oʻpkasini oldirib keldi, biz buyrakni ishdan chiqardik. Buning ustiga deng, oyoq qaqshab ogʻriydi.

Domla koʻpchilik orasida hojining dardini surishtirib, betakalluflik qilganidan nadomat chekdi.
— Uzr, uzr,- dedi,- buyrakni bilmadim-u, oyoqni davolashadi. Vannaga yotqizib, suvning ichida rosa uqalashadi. Hassa bilan kelganlar, uni tashlab ketishganini koʻrganman.

Shundan keyin tarqalishdi. Professor Hoji amak, Azlarov bilan qaytar ekan, tagʻin «kelin-kuyov»ning odobi, bilimi, oʻzini tutishiga tasannolar oʻqidi.
– Kabutar bo kabutar, gʻoz bo gʻoz kunad parvoz,- ma’qullab qoʻydi suhbatdoshi - Bu - Bobodoʻstov deganingiz odamni tinglashning kiftini keltirarkan. Bundaylarga dilingni ochasan, siringni ham aytib yuborasan.
— Bunday toifalar ana shunisi bilan xavfli,- yoqinqiramay qoʻshib qoʻydi, andak oldinda ketayotgan mirshablar sardori, ammo suhbatdoshlarining intiqliklariga qaramay, fikrini sharhlash, isbotlashni istamadi.

Oraga jimlik choʻkdi.
— Kishi keksayganda, oʻlim haqida bot-bot oʻylab qolarkan,- sukunatni buzdi Otabek Otaqoʻzievich.

U fikrini yakunlamasdanoq, Hoji amak she’r oʻqidi:

San aziz etgan qulingni hech kishi xor aylamas,

San agar xor aylasang, har yerga borsa xordur.

Soʻng qoʻshib qoʻydi:
— Alloh maxfirat qiluvchi, kechiruvchidir

Ertalabki gimnastik mashgʻulotlarni Shomilning oʻzi oʻtkazishi ayon boʻlgach, shosha-pisha badantarbiya xonasiga toʻplanishdi. Sport formasidagi qiz kirib, safni toʻgʻriladi. Hademay, toʻrdagi eshikdan jiddiy qiyofali, azimjussa kishi kirib keldi. Bu - oʻsha polvon ekanligini hamma fahmladi. U boshini bilinar-bilinmas silkitib salomlashdi, safga nopisandroq nazar tashlaganday boʻldi. U bemorlar qarshisidagi doktordan koʻra, askarlar roʻparasidagi generalga koʻproq oʻxshardi. Shomil birinchi boʻlib yoshroq, ammo qoqsuyak, arabbashara kishiga murojaat qildi.
— Qaerga joylashdingiz?
— Qishloqqa…
— Ertaga joy boʻshaydi, tak-chto, kelasiz, - uning soʻzini kesdi.

Soʻng podpolkovnik tomon yuzlandi.
-Qaerda ishlaysiz?
— Militsiyada.
— Bu qorin bilan jinoyatchini qanday qilib quvasiz?
— Jinoyachini quvish - militsionerning problemasi, men boshliqman,- burro va dadil javob berdi u.
— Harholda, primer boʻlishingiz kerak-ku…
— Bu - mening problemam.
— Mayli,- dedi Shomil,- qorningizni kichraytirib yuborish - bizning problemamiz.

Ular begʻubor kulishdi. Keyin polvon mushtini qattiq qisgan, tishini tishiga bosgan holda, podpolkovnikka yuzlanib, hazil-chin aralash davom ettirdi:
— Oʻzim etingizni shunday ezamanki, yogʻlaringiz tirqirab ketsin! Chidasangiz boʻlgani.

Javoban Azlarov ham kulib yubordi.
— Moskvalik tergovchi qoʻl oyogʻimni bogʻlab, dubinkasi bilan rosa savalaganda ham «gʻing» demaganman.
— Gunohingiz boʻlgandir-da?
— Beayb - Parvardigor!

Shunday dedi-yu, koʻp oʻtmay qoʻshib qoʻydi:
— Insonga, uning bolasiga quloq tutilmaydigan, quloq tutishni istamaydigan yillar edi!

Shomilning nigohlari bu gal hassaga suyangan, oʻrta yoshlardagi kishiga qadaldi.
— Revmatizmmi?
— Ham revmatizm, ham osteoxandroz, ham poleortrit.
— Hassani qaerdan olgansiz?

U tushunmay zarrin naqshlar bilan zeb berilgan, «Padari buzrukvorimga Kavkazdan sovgʻa» deb, oʻyib yozilgan hassasiga qarab oldi.
— Oʻgʻlim Sochidan olib kelgan.
— Biz hassalar muzeyi tashkil etganmiz, buni tashlab ketasiz!

Amaki eshitmadimi, tushunmadimi - haytovur angrayib turaverdi. Safda yengil kulgilar eshitildi. Mashqlar boshlandi.
— Eng avvalo, enkayasiz, tikka turasiz. Bir ikki uch. Takrorlang! Endi enkayib, oʻng qoʻl barmoqlarini chap oyoqning bosh barmogʻiga tegizasiz. Bir, ikki, uch…

Mashgʻulotdan keyin u buyruq ohangida davom etdi:
— Zavtrakdan keyin, yangi kelganlar bilan toqqa chiqamiz. Tak-chto, tayyor boʻlinglar!

Ular nonushtaga joʻnashdi.
— Siz unga munosib zarba berdingiz,- dedi muharir qaytishda podpolkovnikka, salomga yarasha alik boʻlishi shart. Aks holda, amal yoki pul sabab tuppa-tuzuk odamlar koʻz oʻngimizda qoʻrs, badgap boʻlib qolishadi va buni sal kam fazilat deb bilishadi.
— Ha, osmon gumbirlamasa, mujik choʻqinmaydi, deydi ruslar. Savolga yarasha javob berish kerak. Aynan xushfe’lligimiz gohida bizni xarob qiladi,- dedi u va andak maqtanish bilan davom etdi: Boʻyin boʻlsa, buyinturuq topilarkan.
— «Boʻyin egma, kishan kiyma, ki sen ham hur tugʻilgʻonsan», deydi-ku shoir,- suhbatdoshini olovlantirib qoʻydi Bobodoʻstov.
— Bunaqalarning koʻpini koʻrganman, sindirganman! - balandroq pardada davom ettirdi podpolkovnik. - Bizga yangi hokim kelgandi. Aytganini bajarmagan, ishkal chiqargan rahbarning basharasiga tushirardi. Tumanda boshliq oʻrinbosari edim; kattamiz majlisga meni joʻnatdi. Oʻylab qarasam, choʻchiganidan shunday qilgan ekan. Aksiga olib, jinoyatchilik foizi ancha oshgan edi. Hokim menga oʻxshaganlarni qatorlashtirib qoʻyib, avval rosa dagʻ-dagʻa qildi. Keyin paxta zavodi direktorining basharasiga tarsaki tortib yubordi. Belida dardi borning oyogʻi qaltiraydi, deganlaridek, boshini xam qilib turaverdi u hezalak ham. Navbat menga keldi. Jinoyat koʻpayganining boisini soʻradi-yu, javobimni ham tinglamay, gardanimga moʻljalga oldi. Chap qoʻlim bilan bilagidan shappa ushladim-u, «He, hamshirangni…» deb boʻyni, yelkasi aralash tushirdim. Gandiraklab ketdi. Ishonasizmi, kelib qoʻlimni qisdi. «Bor ekansiz-ku,- dedi noilojlikdan,- siz bilan birga ishlaymiz!» Aslida. bu ham suvdan quruq chiqishning bir yoʻli edi. Lekin, haqiqatan ham, oradan bir oy oʻtmay, meni boshliq qilib qoʻyishdi. Hozirgacha shu vazifadaman. Shundan keyin haligi hokim hech kimga qoʻl koʻtarmaydigan boʻlib qoldi. Bu Tayson deganingiz, kurash tushib yurgan bir ayiqda. Xudo kuch-quvvatdan berdimi - bilingki, aql farosatdan qisgan boʻladi. Koʻrasiz, uni ham sindirib ketaman!

 


Bizni kuzating:

Fikr qoldirish

Email manzilingiz sir tutiladi. * Barcha maydonlarni to‘ldiring.